Friday, July 6, 2007

Το ιερό λείψανο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς

Το ιερό λείψανο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς

Στις 29 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα η «προσυνεδριακή συνδιάσκεψη» του κυβερνώντος κόμματος της «Νέας Δημοκρατίας» για τον πολιτισμό. Επρόκειτο για μία μελετημένη προεκλογική κίνηση, προοριζόμενη να αγγίξει τις «ευαίσθητες χορδές» των Κερκυραίων, οι οποίοι είδαν τον «τόπο τους» να αναγνωρίζεται ως «το νησί του πολιτισμού». Παράλληλα η ΝΔ ευελπιστούσε να προβάλλει «το έργο της» στο νησί και για τον λόγο αυτό η διεξαγωγή της σεμνής τελετής είχε προγραμματιστεί να συμπέσει με την πολυδιαφημιζόμενη ένταξη της παλαιάς πόλης υπό την προστασία της unesco ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Και έτσι, καθώς τους χαϊδεύουν τα αυτιά, αρκετοί Κερκυραίοι ίσως θα νιώθουν υπερήφανοι, για την τιμή που τους έγινε, αν κι εμείς νομίζουμε, πως είναι μάλλον εξοργιστικό, το να υποτιμούν κατάφορα την νοημοσύνη κάποιου, όπως ξεκάθαρα συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση. Σκοπός μας εδώ όμως δεν είναι να εξετάσουμε τα τις προεκλογικής φιέστας –τυχαίνει να είμαστε μια πολιτική συλλογικότητα και ως εκ τούτου ασχολούμαστε με την πολιτική και όχι με τον μικροκομματισμό που ουδεμία σχέση με αυτήν έχει. Αλλά με αφορμή την διεξαγωγή στο νησί μας της ωραίας αυτής γιορτής μας γεννήθηκαν κάποια ερωτήματα. Όπως το ακόλουθο. Πως άραγε συνδυάζεται η μικροδημαγωγία και η ψηφοθηρία με τον περιβόητο κερκυραϊκό πολιτισμό, στον οποίο οι εκφραστές των προαναφερθέντων αξιών έρχονται να υποβάλλουν τα σέβη τους; Εδώ έχουμε μια μικρή αντίφαση.
Η αντίφαση αυτή είναι μονάχα φαινομενική, γιατί ο σύγχρονος πολιτισμός του νησιού είναι συνυφασμένος με την εξαπάτηση, γεγονός στο οποίο θα αναφερθούμε εν συνεχεία εκτενέστερα. Ας δούμε τώρα, σε τι συνίσταται ο σημερινός μας πολιτισμός, παραθέτοντας ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα. Θεωρούμε λοιπόν, πως κοιτάζοντας κανείς γύρω του, δεν μπορεί παρά να εντοπίσει τα γεγονότα εκείνα που στοιχειοθετούν επαρκέστερα τον χαρακτήρα, που συνθέτουν το πορτραίτο της σύγχρονης κερκυραϊκής κουλτούρας. Δεν μπορεί κανείς παρά να σταθεί στη ζωή που περιστρέφεται γύρω από τον άξονα της τουριστικής οικονομίας. Δεν έχει παρά να κοιτάξει κανείς τους έρημους δρόμους τα χειμωνιάτικα απογεύματα, για να πάρει μια ιδέα από μια καθημερινότητα, κάθε πτυχή της οποίας ορίζεται από την τουριστική ανάπτυξη, στο άρμα της οποίας η καθημερινότητα αυτή έχει προσαρτηθεί, υπακούοντας τυφλά στους ρυθμούς ενός ψευδοκυκλικού χρόνου με τις «σαιζόν» του. Η καταστροφή και η κυριαρχία του φαίνεσθαι, όπως αυτά εκφράζονται, φέρ’ ειπείν, από την ανεξέλεγκτη δόμηση με τις βίλες και τα ενοικιαζόμενα να πολλαπλασιάζονται με γεωμετρικούς ρυθμούς, ξεπηδώντας μέσα στους ελαιώνες και βιάζοντας το τοπίο, αποτελούν το παρεπόμενο της «άνθησης» της τουριστικής βιομηχανίας και ταυτοχρόνως την προϋπόθεση για αυτήν. Όσο για τις μνήμες του παρελθόντος, αυτές ενοχλούν μάλλον και για αυτό εξοβελίζονται. Τo εργοστάσιο Δεσύλλα, το οποίο στέκει περιφραγμένο, αποκομμένο από την καθημερινή ζωή της πόλης, αποτελεί εύγλωττη μαρτυρία αυτής της απώθησης. Και η μετατροπή του σε μουσείο, η αποστείρωσή του, μόνη αυτή θα επέτρεπε την επανένταξη του στον αποσαθρωμένο ιστό μίας πόλης - μουσείου.
Έχουμε επανειλημμένα στο παρελθόν και με αφορμή την υπόθεση του εργοστασίου Δεσύλλα αναφερθεί στη σχέση των σημερινών Κερκυραίων με την ιστορική μνήμη –μια σχέση καθόλου στενή. Το εντυπωσιακό είναι, ότι όσο περισσότερος λόγος γίνεται για την περίφημη πολιτιστική παράδοση, τόσο η μνήμη αδυνατίζει. Στην πραγματικότητα κάτι τέτοιο είναι εύλογο, τη στιγμή που οι διηγήσεις αναφορικά με την παράδοση αυτή διέπονται από πληθώρα στρεβλώσεων. Μια εξιδανικευμένη εκδοχή είναι πιο βολική από την παραδοχή της αλήθειας, η οποία στην προκειμένη περίπτωση θα συνεπαγόταν το συμβιβασμό με μια λιγότερο λαμπερή εκδοχή της ιστορίας, οπού η πολιτιστική καλλιέργεια αφορούσε ένα μικρό αριθμό αστών και όπου η συντριπτική πλειοψηφία –με πρώτους τους κατοίκους της υπαίθρου, οι οποίοι τελούσαν υπό ένα ιδιότυπο καθεστώς δουλοπαροικίας– βίωνε την απόλυτη εξαθλίωση. Ανάμεσα στις σημαντικές μορφές που ανέδειξε ο τόπος αυτός στο πεδίο των τεχνών, ο Θεοτόκης ξεχώρισε σκιαγραφώντας τις έντονες ταξικές αντιθέσεις, από τις οποίες χαρακτηριζόταν το ένδοξο παρελθόν της Κέρκυρας.
Ο Θεοτόκης σήμερα εξακολουθεί να είναι επίκαιρος. Tα βιβλία του με τις συχνές αναφορές σε ξεπεσμένους ευγενείς, οι οποίοι ωθούνται ενίοτε στην πώληση των οικογενειακών αρχοντικών τους, για να ανταπεξέλθουν στα χρέη τους, μπορούν να ιδωθούν ως παραβολές για τη μοντέρνα Κέρκυρα, οπού επιχειρείται να προβληθεί η «πολιτιστική κληρονομιά» ως θέλγητρο, ως «τουριστικό προϊόν» για την προσέλκυση τουριστών από τους κατοίκους της, οι οποίοι, φαντάζοντας ανίκανοι για οποιαδήποτε πρωτότυπη δημιουργία, αρκούνται να τρώνε «από τα έτοιμα». Αυτή είναι η θλιβερή αλήθεια. Τα άλλα υπάγονται στη σφαίρα της εξαπάτησης, της οποία πρόθυμα θύματα γίνονται οι τουρίστες. Το κωμικοτραγικό είναι, ότι οι ίδιοι οι Κερκυραίοι γίνονται με τη σειρά τους θύματα της δικής τους μηχανής, συγχέοντας την πραγματική τους ταυτότητα με το «brandname» τους. Η «πολιτιστική μας κληρονομιά» είναι ένα λείψανο διαρκώς περιφερόμενο και αποσυντιθέμενο. Δεν μπορούμε να αντισταθούμε στον πειρασμό ενός παραλληλισμού ανάμεσα σε αυτήν και το «ιερό σκήνωμα» του Αγίου Σπυρίδωνος του θαυματουργού. Η «πολιτιστική κληρονομιά» είναι το νέο φάντασμα, το οποίο διασχίζει υπνοβατώντας τα υγρά καντούνια της παλαιάς πόλης και στο οποίο οι πιστοί επιχειρηματίες εναποθέτουν τις ελπίδες τους, για ένα θαύμα σχετιζόμενο με τον ατομικό τους πλουτισμό. Ανάμεσα σε όλα τα «happenings» και τις λοιπές ατραξιόν οι επιτάφιοι της μεγάλης Παρασκευής ξεχωρίζουν, διατηρώντας μια μυσταγωγική ατμόσφαιρα. Είναι προφανώς επειδή ασυναίσθητα με τη λιτάνευση τους υποδηλώνεται το πένθος για την αυθεντικότητα. Υπό τους ήχους των ρέκβιεμ και των adagio, λικνιζόμενοι στο ρυθμό ενός ιδιόμορφου dance macabre, όσοι ακολουθούν την περιφορά εν μέσω μιας πρέπουσας ατμόσφαιρας μεσαιωνικής παρακμής, μοιάζουν να θρηνούν –δίχως να το ξέρουν– την απώλεια της πρωτοτυπίας, όντας όλοι τους –«πολιτικές προσωπικότητες», επισκέπτες, κάτοικοι– συναυτουργοί στο έγκλημα και θύματα την ίδια στιγμή.
Τα όσα λαμβάνουν χώρα στη μικρή μας πόλη, δεν συνιστούν καινοτομία, αποτελώντας αντίθετα συνήθη διαδικασία της μεταμοντέρνας κοινωνίας, της κοινωνίας του θεάματος. Ορίζοντας συνοπτικά το θέαμα ως τον κατακερματισμό κάθε κοινωνικά βιωμένης εμπειρίας και την αυθαίρετη ανασύσταση της ως αναπαράσταση, θα διαπιστώσουμε, ότι αυτό ακριβώς συντελείται και στην περίπτωση μας. Τόσο η αστική τέχνη του παρελθόντος, όσο και η λαϊκή τέχνη, έχοντας πλέον εκλείψει, αντικαθίστανται από θλιβερές καρικατούρες, οι οποίες χρησιμοποιούνται προς άγρα επισκεπτών εν προκειμένω. Η Κέρκυρα δεν δικαιολογείται να αισθάνεται μόνη. Πρόκειται για την επέλαση της μαζικής κουλτούρας που έχει πλέον κυριαρχήσει ανά την υφήλιο, εξωθώντας με την προέλαση της αυτή κάθε αυθεντική, νέα δημιουργία στο περιθώριο, εκεί όπου ελάχιστοι θα την αναζητήσουν, κορεσμένοι από την προσφορά των προϊόντων της βιομηχανίας της κουλτούρας. Πρόκειται για τη συνέπεια της παρακμής της σύγχρονης Δύσης, η οποία, βιώνοντας ένα άνευ προηγουμένου κενό νοήματος, βυθίζεται προοδευτικά στη δίνη του κομφορμισμού. Ο τουρισμός είναι το αγαπημένο χόμπυ αυτού του κόσμου, ως «αλλαγή παραστάσεων» που στην πραγματικότητα δεν συνιστά τίποτε περισσότερο από μια άλλη εκδοχή των ίδιων εκείνων που «αφήνεις πίσω». Ότι και αν «είναι» η Κέρκυρα και ο πολιτισμός της, δεν έχει σημασία, αν «είναι» για τον τουρισμό, την τέχνη του να κοιτάς χωρίς να βλέπεις. Του να μετακινείσαι χωρίς ποτέ να πηγαίνεις πουθενά. Πρόκειται για μια κίνηση χαρακτηριστική του σύγχρονου πολιτισμού, ο οποίος, έχοντας ως αρχή του τη θρησκευτικοποιημένη πρόοδο, στέκει μετέωρος πάνω από το κενό.


Πρωτοβουλία Αυτόνομων Κέρκυρας
www.aytonomoikerkyras.blogspot.com
aytonomoikerkyras@yahoo.com